Zachowek – podstawowe informacje

Instytucja zachowku została opisana w art. 991-1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U z 2018 poz. 1025 z późn. zm. - dalej k.c.). Przepisy dotyczące zachowku mają znaczenie w sytuacji dziedziczenia testamentowego, ale także w razie dokonania przez spadkodawcę darowizny doliczonej do spadku bądź zapisu windykacyjnego.

Polskie prawo przewiduje dwie podstawy dziedziczenia:

– testamentowe;
– ustawowe – w sytuacji, gdy testamentu nie ma bądź zostanie on uznany za nieważny.

Jeżeli spadkodawca sporządza testament, często ktoś z najbliższych krewnych zostaje pominięty, np. z uwagi na złe stosunki rodzinne ze spadkodawcą. Nieuwzględnienie bliskiej osoby w testamencie (bez dokonania uzasadnionego wydziedziczenia jej w tymże testamencie) nie oznacza jednak, że taka osoba nie otrzyma żadnej części majątku pozostawionego przez spadkodawcę – zabezpieczeniu jej praw służy właśnie instytucja zachowku.

Zgodnie z treścią art. 991 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Zachowek należy się więc:
– zstępnym – czyli dzieciom, a jeśli one nie żyją to ich dzieciom, wnukom, prawnukom;
– małżonkowi;
– rodzicom - ale tylko w przypadku, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. W przypadku, gdy zmarły pozostawił małżonka i zstępnych - rodzice nie są uwzględniani w dziedziczeniu ustawowym, a więc nie należy im się także zachowek.

Jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku jest sam uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek (art. 999 k.c.). Zgodnie z art. 997 k.c. jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku. Ponadto, jeżeli spadkodawca dokonał na rzecz uprawnionego do zachowku darowizny lub zapisu windykacyjnego, zostają one zaliczone na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego (art. 996 k.c.).

Ustawodawca uznał, iż w pewnych przypadkach zachowek nie należy się uprawnionemu spadkobiercy. Będzie to miało miejsce w następujących przypadkach:

– spadkobierca został wydziedziczony w testamencie (art. 1008 k.c.) lub uznany za niegodnego dziedziczenia (art. 928 k.c.);
– spadkobierca zrzekł się dziedziczenia lub prawa do zachowku (art. 1048 k.c.);
– spadkobierca odrzucił spadek (art. 1012 k.c.);
– w chwili śmierci spadkobierca pozostawał ze spadkodawcą w separacji lub spadkobierca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy spadkobiercy, a żądanie było uzasadnione (940 k.c.);
– roszczenie spadkobiercy będzie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).

Co istotne, wydziedziczenie dziecka nie oznacza, że zachowek nie będzie przysługiwał wnukom lub prawnukom wydziedziczonego zstępnego (art. 1011 k.c.).

Zachowku można domagać się od osoby, która została spadkobiercą lub otrzymała od spadkodawcy darowiznę lub zapis windykacyjny. Oczywiście najlepszym rozwiązaniem jest dobrowolna zapłata zachowku przez zobowiązanego do zapłaty, ale niestety często z uwagi na skomplikowane relacje rodzinne nie jest to możliwe. Wtedy pozostaje uprawnionemu do zachowku droga sądowa, co wiąże się z poniesieniem opłaty od pozwu (5% wartości roszczenia) oraz innych kosztów, w tym związanych z powierzeniem prowadzenia sprawy adwokatowi lub radcy prawnemu. Gdy wartość należnego zachowku przekracza kwotę 75.000 zł właściwym sądem do rozpoznania sprawy jest sąd okręgowy, gdy zaś kwota jest mniejsza właściwy będzie sąd rejonowy.

Należy również pamiętać o terminie przedawnienia roszczeń. Zgodnie z art. 1007 § 1 k.c. termin przedawnienia roszczeń z tytułu zachowku wynosi pięć lat i rozpoczyna bieg od dnia ogłoszenia testamentu.
Po otrzymaniu zachowku należy pamiętać o kwestiach podatkowych. Prawo do zachowku mają najbliżsi krewni zaliczani do I grupy podatkowej w której darowizna i spadkobranie jest zwolnione z podatku, jeśli wartość otrzymanych środków nie przekracza 9.637 zł. W przypadku, gdy kwota otrzymanego zachowku przekroczy 9.637 zł, należy złożyć w urzędzie skarbowym formularz SD-Z2 i dowód przekazania zachowku, np. potwierdzenie przelewu (art. 4, 4a, 6 ustawy z dnia 28 lipca 1983 roku o podatku od spadków i darowizn (t.j. z 2018 poz. 644 z późn. zm.). Spadkobierca ma na dokonanie tej czynności pół roku od dnia otrzymania zachowku. Złożenie formularza w terminie pozwoli uniknąć zapłaty podatku, jeśli uprawniony do zachowku tego nie zrobi konieczne będzie uiszczenie podatku.

Źródła prawa:
– ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks Cywilny (t.j. z 2018 poz. 1025 z późn. zm.)
– ustawa z dnia 28 lipca 1983 roku o podatku od spadków i darowizn (t.j. z 2018 poz. 644 z późn. zm.)

Adw. Piotr Ogłodziński - autor jest adwokatem prowadzącym kancelarię w Gostyninie.
kancelariaoglodzinski.pl

(Jeżeli masz propozycję na kolejny temat artykułu - napisz: [email protected])